“Ümmətimin ixtilafı rəhmətdir” – hədisinə dair bir qeyd

“Ümmətimin ixtilafı rəhmətdir”. İmam Beyhəqi, Deyləmi kimi mühəddislərin öz əsərlərində yer verdiyi bu hədisi bir çox İslam alimi mötəbər, səhih saymamış, hətta uydurma olduğunu iddia etmişlər. Biz burada bu hədisin istinad zəncirini – sənədini müzakirə etməyəcək, yalnız onun ifadə etdiyi mənadan bəhs edəcəyik.

Bu hədisin məzmununu – mətnini də tənqid edən qardaşlarımız istisna deyildir. Onlar sual verirlər ki, ixtilaf necə ola bilər ki, rəhmət olsun? İxtilaf, parçalanma, qarşıdurma necə rəhmət ola bilər? Çünki sağlam ağıl birliyin, bütövlüyün üstün olduğunu, insan cəmiyyətinə fayda verdiyini qəbul edər. Mənbəyi Allahın vəhyi olan din sağlam ağla zidd olaraq ixtilafın rəhmət olduğunu bildirərmi və i.a.

Əvvəla, burada yanıldığımız bir məsələ var. Bu, hədisdəki “ixtilaf” sözü ilə bağlıdır. Ərəb dilindən bu kəlməni dilimiz də qəbul etmişdir, ancaq bir azca fərqli məna ilə. Belə ki, ərəbcədə ixtilaf “fərqlilik, müxtəliflik” mənasında olub bir məsələ üzərində həmrəy (həmfikir) olmamaq deməkdir (bax: Möcəm əl-Vəsit, I cild, Qahirə, 1985, səh., 260).  Azərbaycan dilində isə bir mənası “fikir ayrılığı və bunun nəticəsində bir məsələdən doğan ziddiyyət”dir (Bax: Azərbaycan dilinin izahlı luğəti, II cild). Hədisdə isə “ümmətimin parçalanması və ziddiyyəti” ifadəsi keçmir. Peyğəmbər: “Ümmətim arasındakı fərqlilik, müxtəliflik rəhmətdir”, - deyir ki, bu da Allahın qoyduğu bir qanuna – məxluqatın, insanların, onların fitrətlərinin, bilik və dərketmə səviyyələrinin tərzlərinin fərqliliyinə işarə edir.

Təbii ki, din insan cəmiyyətinin mənafeyini qorumaq üçündür. Buna görə də din heç vaxt ixtilafı – ziddiyyəti, qarşıdurmanı əmr etməz. Necə ki, Allah kitabında buyurur: “Allah və Onun peyğəmbərinə itaət edin. Bir-birinizlə çəkişməyin, yoxsa qorxub zəifləyər və gücdən düşərsiniz. Səbr edin, çünki Allah səbr edənlərlədir!” (əl-Ənfal 46).

Bu ayədə parçalanmadan, ziddiyətdən müsəlmanların uzaq durmalarının zəruriliyi əmr edilmiş və bunun müsəlman cəmiyyətini hansı müsibətlərə məruz qoyacağı da göstərilmişdir.

Eyni zamanda digər bir ayədə oxuyuruq: “Hamılıqla Allahın ipinə (dininə, Qurana) möhkəm sarılın və (firqələrə bölünüb bir-birinizdən) ayrılmayın!” (Ali-İmran, 103).

Habelə, Quran əhli-kitaba (xristian və yəhudilərə) belə müraciət edir: “(Ya Rəsulum!) Söylə: “Ey kitab əhli, sizinlə bizim aramızda eyni olan (fərqi olmayan) bir kəlməyə tərəf gəlin! ( O kəlmə budur: ) “Allahdan başqasına ibadət etməyək. Ona şərik qoşmayaq və Allahı qoyub bir-birimizi (özümüzə) Rəbb qəbul etməyək!” Əgər onlar yenə də üz döndərərlərsə, o zaman (onlara) deyin: “İndi şahid olun ki, biz, həqiqətən, müsəlmanlarıq (Allaha təslim olanlarıq)!” (Ali-İmran, 64).

Bu ayələr İslamın, əslində, birləşdirici mahiyyətini ortaya qoyur, onun parçalanma və ziddiyyətdən  nəinki müsəlmanları, eləcə də bütün bəşəriyyəti qorumağa çalışdığını göstərir.

Deməli, sözügedən hədis parçalanmanı deyil, fərqliliyi, müxtılifliyi iqrar edir. Müxtəliflik (ixtilaf) isə bu ümmətin donuqluq və ətalətdən uzaq olması üçün bir  vasitə kimi nəzərdən keçirilmişdir. Bu səbəbdən ilk İslam mücəddidi (novatoru) Ömər ibn Əbdüləziz demişdi: “Səhabələrin ixtilafsızlığı məni sevindirməzdi. Əgər onlar yalnız eyni bir fikrin dalınca getsəydilər, bu, ümmətə çətinlik yaradardı” (Məhəmməd əbu Zəhra. Məzhəblər tarixi).Həmçinin, bu mənada cavabı İmam Malik Harun ər-Rəşidə onun fiqhini bütün İslam məmələkətlərində hakim etmək fikrinə düşdüyü zaman vermişdir.

Beləliklə, bu rəvayəti  və ya onun ifadə etdiyi mənanı bir çox müsəlman elm adamı təsdiqləmiş və hədis müsəlman kütlələrin dilində əzbər olmuşdur. Nə üçün? Çünki o, əslində, Allahın dəyişməyən bir qaydasından (sünnətullahdan) xəbər verir. Yaradılmış hər bir şeydə fərqlilik, müxtəliflik vardır. Əslində, bu, həyatın davamlılığı, tərəqqisi vasitədir. Bu prinsip olmadan həyatın inkişafı mümkün deyildir.

Bəli, fərqlilik (ixtilaf) rəhmətdir. Bu hədis səhih olsa da olmasa da, İslama görə müxtəlifliyin ilahi bir rəhmət, lütf olması bir mədəniyyətdir. Bu isə müsəlmanların ictihad anlayışında, müsəlman cəmiyyətindəki qeyri-müsəlman ünsürlərə olan münasibətdə, müsəlmanların elmə baxışlarında tarixən öz əksini tapmışdır.

/AzeriMuslims/

343 dəfə oxunub

İstifadəçi şərhləri

çap versiyası     göndər     yuxarı